Rozwój sztucznej inteligencji powoduje, że firmy technologiczne zaczynają inaczej myśleć o wynagradzaniu i motywowaniu specjalistów. Obok klasycznej pensji, premii, akcji czy opcji na akcje coraz częściej pojawia się dostęp do kosztownych narzędzi AI, mocy obliczeniowej, modeli językowych albo tzw. tokenów AI. W mediach branżowych wskazywano, że podobny kierunek miał sygnalizować Jensen Huang, CEO NVIDIA, mówiąc o tym, że inżynierowie powinni intensywnie korzystać z tokenów AI jako narzędzia zwiększającego produktywność. Warto jednak podkreślić, że w takim kontekście „token” nie musi oznaczać kryptowaluty. Często chodzi raczej o jednostkę dostępu do modelu AI, kredyt obliczeniowy albo limit wykorzystania konkretnej usługi.
Kluczowa kwalifikacja: narzędzie pracy czy prywatny benefit?
Z perspektywy polskich podatków kluczowe jest rozróżnienie, czy taki token AI jest narzędziem pracy, czy prywatnym świadczeniem dla pracownika. Jeżeli pracownik otrzymuje dostęp do systemu AI po to, aby wykonywać obowiązki służbowe, analizować dane, pisać kod, tworzyć dokumenty, automatyzować procesy albo obsługiwać klientów, można argumentować, że nie uzyskuje on prywatnego przysporzenia majątkowego. W takiej sytuacji tokeny AI przypominają służbowy komputer, licencję na program księgowy, dostęp do bazy prawnej albo firmową usługę chmurową. Są kosztem organizacji pracy, a nie dodatkowym wynagrodzeniem pracownika.
Skutki podatkowe swobodnego i prywatnego korzystania z tokenów
Inaczej należy ocenić sytuację, w której pracownik może korzystać z tokenów AI swobodnie, także prywatnie, na własne projekty, naukę, działalność poboczną albo komercyjne zlecenia niezwiązane z pracodawcą. W takim przypadku pojawia się ryzyko, że otrzymuje realną korzyść majątkową. Jeżeli świadczenie ma określoną wartość, pracownik może z niego indywidualnie korzystać i nie musi sam kupować dostępu do analogicznej usługi, wartość tokenów może zostać uznana za przychód ze stosunku pracy. W konsekwencji pracodawca musiałby doliczyć tę wartość do przychodów pracownika, pobrać zaliczkę na PIT, a w wielu przypadkach również rozważyć obowiązek naliczenia składek ZUS.
Czy w Polsce można zastąpić część pensji pakietem tokenów?
Osobną kwestią jest to, czy w Polsce można zastąpić część pensji tokenami AI. W przypadku pracowników należy zachować dużą ostrożność. Wynagrodzenie za pracę powinno być co do zasady wypłacane w pieniądzu. Częściowe spełnienie wynagrodzenia w innej formie jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy pozwalają na to przepisy prawa pracy albo odpowiednie regulacje zbiorowe. Oznacza to, że polski pracodawca nie powinien prostą decyzją zastąpić wynagrodzenia pracowniczego pakietem tokenów AI. Takie rozwiązanie mogłoby być kwestionowane, szczególnie jeśli naruszałoby minimalne wynagrodzenie, zasady ochrony wynagrodzenia albo obowiązki płatnicze pracodawcy.
Bezpieczny wariant wdrożenia: wyłączny użytek służbowy
Jeżeli jednak tokeny AI są dodatkowym narzędziem pracy albo benefitem, a nie zamiennikiem pensji, możliwe są różne skutki podatkowe zależne od modelu wdrożenia. Najbezpieczniejszy jest wariant, w którym firma kupuje dostęp do narzędzia AI na własne potrzeby, przypisuje konta do projektów służbowych, zakazuje użytku prywatnego i dokumentuje, że system służy działalności gospodarczej. W takim modelu po stronie pracownika zasadniczo nie powinien powstać przychód, ponieważ nie otrzymuje on świadczenia dla siebie, lecz korzysta z infrastruktury pracodawcy.
Wycena i ryzyka związane z indywidualnymi limitami dla pracowników
Jeżeli natomiast firma przyznaje każdemu pracownikowi indywidualny limit tokenów AI o określonej wartości, który może być używany również poza pracą, sytuacja staje się bardziej ryzykowna. Wartość świadczenia należałoby wtedy ustalić według ceny zakupu, ceny abonamentu, wartości przyznanego pakietu albo wartości faktycznie wykorzystanych tokenów. W praktyce metoda wyceny powinna wynikać z regulaminu programu i dokumentacji księgowej. Im bardziej token AI przypomina voucher, prywatny abonament albo zbywalny pakiet usług, tym większe ryzyko opodatkowania po stronie pracownika.
Koszty uzyskania przychodów po stronie pracodawcy
Po stronie pracodawcy zakup tokenów AI, kredytów obliczeniowych lub licencji na narzędzia sztucznej inteligencji może stanowić koszt uzyskania przychodu, jeżeli ma związek z prowadzoną działalnością. Dotyczy to zwłaszcza firm technologicznych, doradczych, księgowych, prawnych, marketingowych, analitycznych czy badawczo-rozwojowych. Firma powinna jednak posiadać dokumentację potwierdzającą biznesowy cel wydatku, na przykład faktury, opis zastosowań AI, regulamin korzystania z narzędzi oraz zasady bezpieczeństwa danych.
Podatek VAT a nieodpłatne świadczenie usług AI
Nie można pominąć również VAT. Jeżeli firma kupuje usługę AI na potrzeby działalności opodatkowanej, zasadniczo może analizować prawo do odliczenia VAT naliczonego na zasadach ogólnych. Jeżeli jednak dostęp do AI jest udostępniany pracownikom również do celów prywatnych, może pojawić się ryzyko związane z nieodpłatnym świadczeniem usług. Dlatego tak ważne jest oddzielenie dostępu służbowego od prywatnego oraz określenie, kto, w jakim celu i w jakim zakresie może korzystać z tokenów.
Rozliczenia z kontrahentami na umowach B2B
W przypadku współpracowników B2B skutki mogą być inne niż przy pracownikach. Jeżeli tokeny AI są elementem wynagrodzenia za usługę, mogą stanowić przychód z działalności gospodarczej po stronie współpracownika. Jeżeli jednak firma jedynie udostępnia własne narzędzie potrzebne do wykonania projektu, bez prawa do prywatnego użycia i bez przeniesienia ekonomicznej korzyści, można bronić stanowiska, że nie dochodzi do odrębnego przychodu. Również tutaj decydujące znaczenie ma treść umowy oraz faktyczny sposób korzystania z narzędzia.
Podsumowanie: jak bezpiecznie wdrożyć tokeny AI w firmie?
Tokeny AI mogą stać się nowym elementem wynagradzania lub organizacji pracy, zwłaszcza w branżach opartych na wiedzy i technologii. W Polsce nie należy jednak traktować ich jako prostego zamiennika pensji. Jeżeli są wyłącznie narzędziem pracy, ryzyko podatkowe jest ograniczone. Jeżeli natomiast dają pracownikowi prywatną, indywidualną i wymierną korzyść, mogą powodować obowiązki w PIT, ZUS, CIT i VAT. Przed wdrożeniem takiego rozwiązania warto przygotować regulamin korzystania z AI, określić zasady wyceny świadczenia, rozdzielić użytek służbowy od prywatnego oraz sprawdzić konsekwencje podatkowe w konkretnym modelu.
